Grenzen aangeven op je werk is moeilijk door twee mechanismen die tegelijk spelen. Ga je langdurig over je grens, dan ga je die grens minder scherp voelen, waardoor er op het moment zelf weinig te melden valt. En sta je bekend als competent en betrouwbaar, dan botst aangeven met een zelfbeeld dat juist rond die betrouwbaarheid is gebouwd. Het advies “geef gewoon je grens aan” laat die twee onaangeroerd.
Het advies dat iedereen krijgt
Je krijgt het van je leidinggevende in een voortgangsgesprek. Van collega’s bij de koffie. Van vrienden die zien dat je op zondagavond nog zit te werken. Soms van de bedrijfsarts, en dan klinkt het al iets dringender.
Het is welgemeend en het klopt op papier. Er zitten alleen drie aannames in verstopt:
- dat je weet waar je grens ligt;
- dat je merkt wanneer je hem passeert;
- dat er tussen dat merken en het volgende verzoek een moment zit waarop je een keuze maakt.
Bij de ambtenaren die ik coach, klopt meestal geen van die drie aannames nog.
Waarom voel je je grens steeds minder?
Er bestaat een woord voor het waarnemen van signalen uit je eigen lichaam: interoceptie. Je hartslag, je ademhaling, spanning in je kaak of je schouders, het gevoel dat je maag zich samentrekt bij een bepaalde naam in je inbox. Onderzoekers als Sarah Garfinkel en Hugo Critchley aan de Universiteit van Sussex hebben laten zien dat dit vermogen per persoon flink verschilt en uit meerdere lagen bestaat, waaronder hoe accuraat je waarneemt en hoe zeker je bent van die waarneming. Hun onderzoek naar die dimensies laat zien hoever die twee uit elkaar kunnen lopen. Dit betekent dat je ervan overtuigd kunt zijn dat het goed gaat, terwijl je lichaam iets anders meldt.
Wat hiervan telt voor jouw werkweek: dit vermogen is trainbaar. Mijn verklaringsmodel is dat het daarom ook kan afslijten als je er jarenlang tegenin werkt.
Denk aan wat je doet op een gemiddelde drukke dag. Je merkt dat je moe wordt en je werkt door. Je merkt dat je honger hebt en de vergadering loopt uit. Je merkt spanning in je nek en je hebt nu geen tijd om daar iets mee te doen. Je merkt dat je naar het toilet moet en je maakt eerst die mail af. Elke keer dat je een signaal opmerkt en negeert, leer je jezelf dat dat signaal geen actie vraagt. Doe dat lang genoeg en het signaal komt zwakker binnen.
Dat is een efficiënte aanpassing. Je functioneert beter in een omgeving die veel van je vraagt als je minder last hebt van je eigen vermoeidheid. De rekening komt later.
Het effect merk je aan iets herkenbaars: je weet vaak pas dat je te ver bent gegaan als je thuis op de bank zit en er niets meer uit komt. Op het moment zelf was er niets te melden. Op het moment zelf ging het prima.
Een grens aangeven vraagt dat je die grens op dat moment voelt. Precies dat instrument ontbreekt.
Waarom zeg je ja, terwijl je voelt dat je vol zit?
Stel dat je het wél voelt. Er komt een verzoek binnen, je merkt de weerstand in je lijf, je weet dat je vol zit.
En je zegt ja.
Achteraf verbaas je je daarover. Op het moment zelf voelde het als de enige mogelijke reactie. Het antwoord was er al voordat je had nagedacht.
Dat antwoord komt uit je zelfbeeld. Ken je jezelf als iemand die betrouwbaar is en het overneemt als het spannend wordt, dan voelt ja zeggen als een bevestiging van wie je bent. In je hoofd klinkt het als: “ik ben degene die dit oplost.” Nee zeggen raakt aan datzelfde beeld, in de andere richting.
Daar zit de echte weerstand. De vraag onder de vraag luidt: als ik dit laat liggen, ben ik dan nog degene die ik denk te zijn? Voor iemand wiens hele werkende leven op dat beeld is gebouwd, is dat een grotere stap dan een zin uitspreken.
Vraag jezelf eens af wat je van jezelf zou vinden als je een keer had gezegd dat het niet ging. Het antwoord komt bij de meeste mensen sneller dan ze zouden willen, en het is streng.
Wat draagt je omgeving eraan bij?
Je gedrag ontstaat in een omgeving die het beloont. Werk stroomt naar wie het aankan. Het ingewikkelde dossier gaat naar degene die het vorige ingewikkelde dossier heeft opgelost, de lastige gesprekspartner naar degene die de vorige kalmeerde. Misschien ben jij de vliegende keep van je team: je vult elk gat, en niemand vraagt nog of dat eigenlijk jouw werk is.
Elk verzoek is op zichzelf redelijk. De optelsom is dat jij een onevenredig deel draagt, terwijl niemand daar een besluit over heeft genomen. En doordat jij het aankunt, ziet niemand het.
Stel je toch een grens, dan verandert er iets voor je hele afdeling. Werk dat vanzelf ergens landde, moet ineens verdeeld worden. Reken op wat weerstand. Die weerstand laat zien dat je iets aanraakt dat lang op zijn plek stond.
Wat kost het als je doorgaat?
De neurowetenschapper Bruce McEwen beschreef in The New England Journal of Medicine wat hij allostatische belasting noemt: de cumulatieve slijtage van de systemen die je steeds opnieuw in balans brengen onder druk. Aanpassen kost iets, en die kosten stapelen.
Dit betekent dat jij het, juist omdat je zo goed bent in aanpassen, als laatste merkt. Het gaat geleidelijk: je slaapt slechter, en een weekend herstelt steeds minder. Tegen de tijd dat het je opvalt, ligt er jaren onder.
Wat helpt je om je grens op tijd te voelen en aan te geven?
Een aanpak die standhoudt, volgt de volgorde van de twee mechanismen.
Eerst de waarneming terug. Ademwerk en lichaamsgerichte oefeningen zijn hier het instrument, met een specifiek doel: het signaal weer voelbaar maken op het moment dat het ertoe doet. Wat je daarmee traint, is het opmerken van iets terwijl het gebeurt, op het moment dat je nog kunt kiezen.
Dan het patroon in beeld. Gevalideerde diagnostiek laat zien welk mechanisme bij jou het sterkst speelt. Een uitkomst op papier is moeilijker weg te redeneren dan een observatie van iemand anders, en dat helpt bij mensen die goed zijn in relativeren.
Dan de laag van het zelfbeeld. Hier zit de vraag wat het over jou zegt als je iets laat liggen. In systemisch werk, ontwikkeld door Bert Hellinger en door Els van Stijn vertaald naar werk en organisaties, kijk je naar de plek die je inneemt in een groter geheel. Ik werk daarbij met voorwerpen als representanten, bijvoorbeeld een pen voor jou en een kopje voor je team. De vraag is waarom die rol ooit ontstond. Hypnotherapeutische werkvormen maken die laag toegankelijk op een niveau waar een gesprek moeilijk komt.
Als die drie op hun plek staan, hoef je geen script te leren. Wie de signalen weer voelt en zichzelf ziet als één van de mensen die het werk dragen, zegt op tijd iets zonder dat het een prestatie is.
Wat zijn de grenzen van deze aanpak?
Ademwerk is op zichzelf een beperkte stressinterventie. De onderzoeksresultaten over ademhalingsinterventies en stressklachten zijn wisselend en de effecten kleiner dan vaak wordt gesuggereerd. Ik zet het in voor iets specifieks: je vermogen vergroten om te merken wat er in je gebeurt.
En het onderzoek naar interoceptie komt grotendeels uit laboratoria, met taken als het tellen van je eigen hartslag. De stap naar “voel jij op donderdagmiddag dat je vol zit” is een redenering. Ik gebruik het als verklaringsmodel dat in de praktijk klopt met wat mensen beschrijven.
Waar kun je vandaag beginnen?
Neem de komende week één moment per dag waarop je jezelf de vraag stelt: wat merk ik nu in mijn lichaam? Laat het antwoord gewoon staan, zonder er iets mee te doen. Je traint daarmee precies het vermogen dat je nodig hebt om op tijd iets te kunnen zeggen.
Merk je dat er geen antwoord komt, dan weet je waar de eerste stap ligt.
Dit is iets wat veel ambtenaren herkennen. Je levert altijd goed werk en je vangt op wat blijft liggen, en als iemand vraagt hoe het gaat, zeg je: “het is voor een goede zaak.” Je kunde wordt gevraagd. Je visie niet. Als beleidsadviseur bij een van de grootste gemeenten van Nederland ken ik die reflex van binnenuit. In het traject Persoonlijk Leiderschap werk ik zes maanden met je aan het patroon onder je gedrag rond grenzen en zelfbeeld, op je werk en thuis.
Wil je je grens weer voelen voordat je ja zegt?
Ik help ambtenaren hun grens weer op tijd te voelen en uit te spreken, zodat ze hun positie in het team stevig innemen vanuit hun expertise en passie, en zich weer krachtig voelen in hun functie.
Merk je dat je ja zegt voordat de vraag af is, en dat je dat ’s avonds op de bank voelt, ten koste van jezelf? Plan dan een gratis gesprek van 30 minuten, waarin ik vrijblijvend met je meedenk over jouw situatie: wat het je kost om dit te blijven doen, en wat jouw eerste stap kan zijn om hieruit te komen.
Plan je gratis gesprek van 30 minuten
Yasmine Setoe is coach en organisatieadviseur bij SEYA Coaching & Advies en strategisch adviseur in de publieke sector. Elke maand geeft ze een gratis masterclass over de prijs van je eigen competenties.
