Het is 16.52 uur. Een collega mailt: “Kun je hier vandaag nog even naar kijken?” Je typt “Komt goed!” en klapt daarna je laptop net iets te hard dicht. Thuis vraagt je partner wat je wilt eten. Je antwoord is kort. Te kort. Een uur later voel je je schuldig, want eigenlijk was er niets aan de hand.
Gebeurt dit vaker, dan begon het meestal al eerder op de dag. Of eerder in het jaar.
Je staat er met velen in. Uit het wereldwijde werknemersonderzoek van Gallup, een Amerikaans onderzoeksbureau dat jaarlijks de werkbeleving van werknemers meet, blijkt dat 22 procent van de werknemers op de dag ervoor veel boosheid voelde. In Nederland heeft volgens de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden van TNO en CBS 20,7 procent van de werknemers burn-outklachten. In de leeftijdsgroep van 25 tot 34 jaar ligt dat met 28,2 procent het hoogst. Dit betekent dat je, als je in die leeftijd zit en je lontje korter wordt, hoort bij de groep waar de mentale belasting het hoogst is gemeten.
Waarom raak je snel geïrriteerd als je overbelast bent?
Snel geïrriteerd zijn is vaak een teken dat je zenuwstelsel al langere tijd op scherp staat. Als je onvoldoende herstelt en je eigen reacties de hele dag inslikt, daalt de drempel waarop ergernis naar buiten komt. De irritatie hoort dan bij de opgebouwde belasting van weken, en heeft weinig met het moment zelf te maken.
Hieronder vijf oorzaken die ik in mijn praktijk het vaakst terugzie bij ambtenaren en andere professionals in de publieke sector. Bij elke oorzaak staat wat onderzoek erover zegt.
1. Je herstel loopt achter op je belasting
De Amerikaanse neuro-endocrinoloog Bruce McEwen beschreef het begrip allostatische belasting (McEwen, 1998, New England Journal of Medicine): de slijtage die ontstaat als je stresssysteem steeds opnieuw wordt aangezet en te weinig tijd krijgt om terug te keren naar rust. In gewone woorden: je lichaam blijft in de stand ‘paraat’ staan, ook als de deadline allang voorbij is.
Dit betekent dat de irritatie van vrijdagmiddag vaak al is opgebouwd op maandag en dinsdag. Merk je dat een weekend rust daar weinig meer aan verandert? Dan is dat een signaal om serieus te nemen.
2. Je slaapt minder dan je lichaam nodig heeft
Psycholoog Zlatan Krizan van Iowa State University liet 142 volwassenen twee nachten korter slapen, ongeveer vierenhalf uur per nacht tegenover bijna zeven uur in de controlegroep. In de groep met minder slaap nam de boosheid duidelijk toe. Opvallender was iets anders. Normaal wennen mensen na een tijdje aan een irritant geluid. De groep met minder slaap werd er juist steeds bozer om (Krizan & Hisler, 2019, Journal of Experimental Psychology: General).
Dit betekent dat je na een paar korte nachten slechter went aan wat je normaal makkelijk laat passeren. De collega die hardop belt. De vraag die je al drie keer hebt beantwoord.
En die korte nachten komen vaak voort uit hetzelfde patroon: ’s avonds nog even dat ene mailtje, of in bed het werkgesprek van die middag nog eens naspelen.
3. Je staat de hele dag ‘aan’
Een volle mailbox, Teams-berichten tussen vergaderingen door, een bestuurlijke vraag met spoed. Je blijft alert, want dat ene bericht dat ertoe doet, wil je zien.
Een hersenstudie van Zhan en collega’s (2018, Neural Plasticity) vond aanwijzingen dat angst boosheid kan versterken. Daarbij speelt de insula een rol, een hersengebied dat betrokken is bij het voelen van je eigen lichaam. Dit betekent dat de spanning van ‘als ik dit mis, gaat het mis’ zich later op de dag kan omzetten in ergernis.
Ik zie dit zelf als een van de onderschatte kanten van werken bij de overheid. De verantwoordelijkheid is groot, en de aandacht staat zelden uit.
4. Je slikt je reactie in om professioneel te blijven
Je blijft vriendelijk tegen de inwoner die boos aan de telefoon hangt. Je blijft rustig in het overleg met de wethouder, ook als je het er inhoudelijk mee oneens bent. Dat vraagt veel regulatie van je emoties, en het is een vak op zich.
Onderzoekers van de Universiteit Maastricht en de Universiteit Bielefeld bundelden 95 studies naar wat het met mensen doet als ze op het werk een emotie laten zien die ze van binnen anders voelen (Hülsheger & Schewe, 2011, Journal of Occupational Health Psychology). Dat ‘oppervlakkig acteren’ hing duidelijk samen met uitputting en een lager welzijn. Mensen die hun gevoel van binnen echt bijstelden, hadden daar veel minder last van.
Dit betekent dat de energie die het kost om de hele dag de professional te blijven, ergens heen moet. Vaak komt die eruit bij de mensen bij wie je je veilig voelt. Thuis dus. Op je werk denk je: ik laat niks merken. Thuis merk je dat het er toch zat.
5. Je kunde wordt gevraagd, je visie niet
Jij bent degene op wie je kunt bouwen. De grondige, de betrouwbare. Dat levert je veel op: waardering, en het vertrouwen dat het goed gaat als jij het doet.
Maar het kost je ook iets.
In de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2024 geeft 42 procent van de werknemers aan weinig autonomie te ervaren. Als je veel kunt en weinig te zeggen hebt over hoe het werk wordt gedaan, ontstaat er spanning tussen wat je ziet en wat je inbrengt.
Mijn standpunt is dat irritatie in deze situatie vaak een grens is die je nog niet hebt uitgesproken. Je ziet wat er beter kan. Je slikt het in. En een paar uur later erger je je mateloos aan een kopje in de gootsteen.
Daarom draait mijn werk om één zin: Je kunde wordt gevraagd. Je visie niet.
Wat kun je doen als je merkt dat je snel geïrriteerd bent?
Begin klein. Deze stappen helpen je om het patroon te zien, voordat je het probeert te veranderen.
- Stop met jezelf veroordelen om je korte lontje, begin met het lezen ervan als informatie. Ergernis vertelt je waar je grens eerder op de dag al lag.
- Houd één week bij wanneer je je ergert. Schrijf op hoe laat het was en wat je kort daarvoor had ingeslikt. Na een paar dagen zie je vaak een lijn.
- Bouw één pauze in voordat je ja zegt. “Ik kom er voor drie uur op terug.” Zo geef je jezelf ruimte om te voelen of je het echt wilt.
- Bescherm het uur voor het slapengaan. Laptop dicht, werkapp van je telefoon. Het onderzoek van Krizan laat zien hoeveel een paar uur slaap uitmaakt voor je lontje.
Wanneer is het meer dan een drukke periode?
Houdt de prikkelbaarheid weken aan en lossen een paar rustige dagen je hoofdpijn of gespannen kaak niet meer op? Dan is het verstandig om met je huisarts te praten.
Zie je dat het steeds op dezelfde momenten misgaat, bij dezelfde vragen en dezelfde mensen? Dan zit er een patroon onder dat je kunt veranderen. Daar werk ik aan in de trajecten voor professionals: Competentiekracht en Persoonlijk Leiderschap.
Ik help ambtenaren uit het patroon van voortdurend afstemmen en aanpassen, zodat ze weer stevig positie innemen vanuit hun expertise en hun visie weer uitdragen. Wil jij je visie ook weer laten horen, zonder dat het je je avond kost? In een gratis gesprek van 30 minuten denk ik vrijblijvend met je mee over jouw situatie: wat het je kost om dit te blijven doen, en wat jouw eerste stap kan zijn. Neem contact op voor een vrijblijvend kennismakingsgesprek.
Veelgestelde vragen over snel geïrriteerd zijn
Is snel geïrriteerd zijn een teken van burn-out?
Het kan een vroeg signaal zijn. Prikkelbaarheid komt vaak voor bij langdurige overbelasting, zeker als rust er weinig meer aan verandert. Of er sprake is van burn-out, stelt een huisarts, bedrijfsarts of psycholoog vast.
Waarom ben ik thuis prikkelbaarder dan op mijn werk?
Op je werk reguleer je de hele dag je emoties om professioneel te blijven. Thuis, bij de mensen bij wie je je veilig voelt, valt die controle weg. De opgebouwde spanning komt dan daar naar buiten.
Helpt beter slapen tegen prikkelbaarheid?
Ja. Experimenteel onderzoek laat zien dat al twee nachten korter slapen boosheid versterkt en je slechter laat wennen aan irritante omstandigheden. Slaap is daarmee een van de eerste dingen om te beschermen.
